Zamek Krzyżacki w Lęborku: historia, zwiedzanie i ciekawostki

Zamek Krzyżacki w Lęborku należy do najstarszych i najważniejszych zabytków miasta. Gotycką warownię wzniesiono w XIV wieku w południowo-wschodnim narożniku średniowiecznego Lęborka, w sąsiedztwie murów miejskich i zabudowań gospodarczych. Choć późniejsze przebudowy mocno zmieniły jej pierwotny wygląd, do dziś można odnaleźć fragmenty średniowiecznych murów, dawne strzelnice, gotyckie szczyty oraz historyczne sklepienia. Zamek najlepiej zobaczyć podczas spaceru po Lęborku i jego najważniejszych zabytkach, ponieważ w bezpośrednim sąsiedztwie zachowało się kilka innych obiektów związanych z historią średniowiecznego miasta.

Lębork i jego okolice są również wyodrębnione jako osobny obszar turystyczny w przewodniku po Kaszubach i Borach Tucholskich znajdującym się w materiałach Turystycznego Pomorza.

Kiedy powstał Zamek Krzyżacki w Lęborku?

Budowę zamku datuje się na lata 1341–1363, przy czym niektóre źródła wskazują zakończenie prac około 1364 roku. Warownia powstawała prawdopodobnie równolegle z systemem miejskich fortyfikacji. Lębork otrzymał prawa miejskie w 1341 roku, a Krzyżacy rozpoczęli wówczas organizowanie nowego ośrodka administracyjnego. Zamek stał się siedzibą Dytrycha von Laupheima, pierwszego krzyżackiego wójta Lęborka.

Budowla została umieszczona przy południowo-wschodnim narożniku miasta lokacyjnego. Takie położenie pozwalało połączyć funkcję administracyjną z obronną. Zamek współtworzył system zabezpieczający Lębork wraz z murami miejskimi, basztami i bramami.

Jak wyglądał średniowieczny zamek?

Pierwotnie była to gotycka budowla wzniesiona z cegły, na planie prostokąta, z wieżami narożnymi oraz zapleczem gospodarczym. W obrębie zespołu funkcjonowały między innymi młyn, spichlerz, stajnie i inne zabudowania potrzebne do codziennego działania krzyżackiej administracji. Źródła turystyczne zwracają uwagę na nietypowy układ zamku, w którym przez dziedziniec przebiegał kanał związany z funkcjonowaniem młyna.

Przez kolejne stulecia zamek wielokrotnie przebudowywano. Zmieniały się jego funkcje, układ pomieszczeń i wygląd elewacji. W efekcie zatracił charakter typowej średniowiecznej twierdzy. Dlatego osoba, która spodziewa się potężnej warowni podobnej do Malborka lub Bytowa, może być zaskoczona dzisiejszym wyglądem budynku.

Co zachowało się ze średniowiecznego zamku?

Mimo licznych przebudów zachowało się kilka elementów przypominających o gotyckim pochodzeniu budowli. W murach widoczne są ślady dawnych strzelnic oraz fragmenty starszych ścian. Charakterystycznym elementem są także gotyckie schodkowe szczyty. W piwnicznej części zamku przetrwały sklepienia kolebkowe i krzyżowo-żebrowe.

W północną elewację wbudowana jest kwadratowa klatka schodowa przypominająca niewielką wieżę. Powstała w 1575 roku i należy do najbardziej charakterystycznych elementów obecnej bryły. We wnętrzu znajduje się także wykonany z piaskowca XVI-wieczny kominek, zaliczany do najcenniejszych elementów historycznego wyposażenia.

Wielcy mistrzowie Krzyżaccy w Lęborku

Lęborski zamek nie był tylko lokalną siedzibą urzędnika zakonnego. Ze względu na położenie mógł służyć również jako miejsce postoju rycerzy zmierzających z zachodniej Europy w stronę głównych ośrodków państwa krzyżackiego.

Według miejskiego przewodnika gościli tutaj między innymi wielcy mistrzowie Winrych von Kniprode i Konrad Zöllner von Rotenstein. Ten drugi miał w 1386 roku podpisać w Lęborku układ z książętami pomorskimi skierowany przeciwko Władysławowi Jagielle. W 1408 roku zamek odwiedził Ulrich von Jungingen, wizytujący zachodnie tereny państwa zakonnego. Dwa lata później zginął w bitwie pod Grunwaldem.

Królewski epizod w historii zamku

Zamek zapisał się także w historii znacznie późniejszej niż czasy Krzyżaków. W lutym 1645 roku zatrzymała się tutaj Maria Ludwika Gonzaga, przyszła królowa Polski i żona Władysława IV Wazy. Towarzyszył jej orszak, w którym znajdowała się młoda Maria Kazimiera de La Grange d’Arquien, późniejsza królowa Marysieńka, żona Jana III Sobieskiego.

To jeden z ciekawszych epizodów pokazujących, że zamek zachował znaczenie również po zakończeniu panowania Zakonu Krzyżackiego.

Młyn i Dom Młynarza

Podczas oglądania zamku warto zwrócić uwagę na jego najbliższe otoczenie. Zachodnią część dawnego dziedzińca tworzą zabudowania młyna oraz Dom Młynarza. Młyn powstał już w drugiej połowie XIV wieku, prawdopodobnie równolegle z zamkiem. Dom Młynarza pochodzi natomiast z 1806 roku i został wzniesiony na pozostałościach narożnej baszty obronnej.

Cały kompleks znacznie lepiej pokazuje, jak funkcjonował dawny zamek niż oglądanie samego głównego budynku. Warownia potrzebowała zaplecza gospodarczego, dlatego młyn, spichlerz i pozostałe zabudowania były integralną częścią zespołu. Więcej o tym miejscu można przeczytać w artykule Młyn i Dom Młynarza w Lęborku.

Na początku XX wieku kompleks młyna został rozbudowany. W 1910 roku pomiędzy budynkiem produkcyjnym a Domem Młynarza zamontowano turbinę wodną Francisa. Od północy dawny dziedziniec zamykał natomiast spichlerz solny, służący do przechowywania soli sprowadzanej z nadmorskiej Łeby.

Dyby i pręgierz na dziedzińcu

Na dawnym dziedzińcu zamkowym można zobaczyć również drewniane dyby oraz kamienny pręgierz. Nie są to oryginalne średniowieczne urządzenia, lecz współczesne rekonstrukcje ustawione w 2009 roku z okazji obchodów Światowego Dnia Turystyki.

Stanowią ciekawy element podczas spaceru i pomagają zaakcentować średniowieczny charakter miejsca, ale warto pamiętać, że powstały współcześnie.

Czy można zwiedzać Zamek Krzyżacki w Lęborku?

Obecnie w dawnym zamku mieści się Sąd Rejonowy w Lęborku, przy ul. Przyzamcze 2. Z tego względu budynek nie funkcjonuje jak typowy zamek udostępniony turystom i jego wnętrz nie można na co dzień swobodnie zwiedzać.

Nie oznacza to jednak, że obiekt warto ominąć. Zamek można obejrzeć z zewnątrz, przejść przez jego otoczenie i zobaczyć dawny kompleks gospodarczy. Przy okazji warto zwrócić uwagę na zachowane fragmenty gotyckiej architektury. Zamek znajduje się blisko innych zabytków centrum, dlatego jest naturalnym punktem spaceru po średniowiecznym Lęborku.

Co zobaczyć w pobliżu zamku?

Kilka minut spaceru od zamku znajdują się miejskie mury obronne, baszty oraz gotyckie Sanktuarium św. Jakuba Apostoła. Warto przejść również ulicą Staromiejską i zobaczyć historyczną zabudowę centrum.

Jeżeli mamy więcej czasu, ciekawym zakończeniem zwiedzania jest Wieża Ciśnień w Lęborku. Stoi na wzgórzu w Parku Chrobrego, a po przeprowadzonej rewitalizacji pełni między innymi funkcję punktu widokowego, z którego można spojrzeć na miasto z góry.

Czy warto zobaczyć Zamek Krzyżacki w Lęborku?

Zamek Krzyżacki w Lęborku warto odwiedzić przede wszystkim jako element większej trasy prowadzącej przez średniowieczne miasto. Nie jest to dzisiaj monumentalna warownia z rozbudowaną trasą muzealną, ale autentyczny obiekt, którego historia sięga początków krzyżackiego Lęborka.

Najciekawsze jest połączenie zamku z zachowanymi murami obronnymi, dawnym młynem, spichlerzem oraz Sanktuarium św. Jakuba. Dzięki niewielkim odległościom można podczas jednego spaceru zobaczyć kilka miejsc pamiętających początki miasta i znacznie łatwiej wyobrazić sobie układ średniowiecznego Lęborka.