Kościół Wszystkich Świętych w Brusach. Historia, zabytki i zwiedzanie

Kościół pw. Wszystkich Świętych w Brusach jest najważniejszym zabytkiem miasta i jedną z najbardziej charakterystycznych świątyń południowych Kaszub. Monumentalny, neoromański budynek z czerwonej cegły powstał w latach 1876–1879. Dwie wysokie, zblokowane wieże sprawiają, że kościół jest dobrze widoczny z wielu miejsc w Brusach i wyraźnie dominuje nad zabudową niewielkiego miasta. W środku zachowały się elementy wyposażenia pochodzące ze starszych świątyń, w tym XVII-wieczny ołtarz oraz XVIII-wieczny obraz Matki Bożej Szkaplerznej.

Świątynię warto zobaczyć podczas poznawania gminy Brusy. Jest nie tylko zabytkiem architektury, ale również miejscem ważnym dla historii Zaborów, lokalnej społeczności kaszubskiej i pamięci o bł. ks. Józefie Jankowskim.

Pierwszy kościół w Brusach

Historia parafii jest znacznie starsza od obecnego ceglanego budynku. Pierwsza wzmianka o parafii znajduje się już w dokumencie lokacyjnym Brus z 1351 roku. Parafialna kronika podaje, że drewniany kościół istniał co najmniej w XVI wieku. Najwcześniejsze źródła wspominają świątynię w 1565 roku, natomiast pod wezwaniem Wszystkich Świętych jest ona potwierdzona przynajmniej od 1583 roku.

Kolejny drewniany kościół wybudowano w latach 1767–1769. Z czasem okazał się jednak zbyt mały. W połowie XIX wieku parafia liczyła już blisko 7000 wiernych, dlatego podjęto decyzję o budowie znacznie większej świątyni. Ten fakt dobrze tłumaczy niezwykłe jak na ówczesną wieś rozmiary obecnego kościoła.

Budowa obecnego kościoła

Kamień węgielny pod nową świątynię wmurowano w 1876 roku. Inicjatorem inwestycji był ówczesny proboszcz ks. Augustyn Wika-Czarnowski, natomiast projekt przygotował Adolf Dankert z Brandenburga. Prace trwały do 1879 roku.

Starszy drewniany kościół został rozebrany. Co ciekawe, jego konstrukcję początkowo przeniesiono na cmentarz parafialny, a później drewno z rozbiórki przekazano gospodarzom z Kosobud.

Kościół w Brusach znalazł się również w przewodniku „Kaszuby na weekend” znajdującym się w materiałach Turystycznego Pomorza. Jest tam wymieniany jako jedna z ważniejszych atrakcji południowej części Kaszub.

Monumentalna neoromańska świątynia

Kościół został zaprojektowany w stylu neoromańskim jako trójnawowa bazylika. Ma około 60,9 metra długości, 26 metrów szerokości i 12 metrów wysokości korpusu. Budowlę wzniesiono z czerwonej cegły, natomiast fundamenty i cokół wykonano z kamienia polnego.

Najbardziej charakterystycznym elementem fasady są dwie połączone ze sobą, pięciokondygnacyjne wieże. Zwieńczają je smukłe dachy z krzyżami. Na wieżach znajdują się również tarcze zegarowe.

Warto zwrócić uwagę na detale ceglanej elewacji: fryzy, gzymsy, obramienia okien oraz głęboki portal głównego wejścia. Prezbiterium zamyka półkolista apsyda, co dodatkowo podkreśla neoromański charakter budowli.

XVII-wieczny ołtarz bracki

Jednym z najcenniejszych elementów wyposażenia jest barokowy ołtarz bracki z XVII wieku, przeniesiony ze starszego drewnianego kościoła. Znajduje się w południowej nawie.

W jego centrum umieszczono XVIII-wieczny obraz Matki Bożej Szkaplerznej. Obraz jest przysłaniany innym przedstawieniem Maryi jako Królowej Wszystkich Świętych. Dzięki przeniesieniu wyposażenia ze starszej świątyni we wnętrzu zachowano materialny ślad historii parafii sięgającej znacznie dalej niż XIX wiek.

Organy firmy Sauer

Na dwukondygnacyjnym chórze znajdują się zabytkowe organy firmy Sauer z Frankfurtu nad Odrą, sprowadzone do Brus w 1880 roku. Instrument powstał więc praktycznie równocześnie z nowym kościołem.

Warto podczas wizyty spojrzeć również na sam chór. Jego dwupoziomowa konstrukcja dodatkowo podkreśla rozmiary wnętrza.

Ołtarz główny i zniszczenia w 1945 roku

Pierwotny ołtarz główny wykonany przez Juliusza Zindlera z Chojnic zakupiono w 1883 roku. Nie przetrwał jednak II wojny światowej. Został zniszczony podczas działań wojennych w 1945 roku.

Obecny ołtarz powstał w 1950 roku według projektu Władysława Drapiewskiego z Pelplina. Ten sam artysta namalował znajdujący się w nim obraz Chrystusa Króla.

Ze starszego wyposażenia zachował się również XVIII-wieczny krucyfiks. Z drugiej połowy XIX wieku pochodzą natomiast chrzcielnica, ambona, droga krzyżowa oraz dwa bogato rzeźbione konfesjonały.

Błogosławiony ks. Józef Jankowski

Z kościołem w Brusach silnie związana jest pamięć o bł. ks. Józefie Jankowskim, urodzonym w pobliskich Czyczkowach. Kapłan został aresztowany przez Niemców w 1941 roku, trafił na Pawiak, a następnie do niemieckiego obozu Auschwitz, gdzie zmarł 16 października 1941 roku. W 1999 roku Jan Paweł II beatyfikował go w gronie 108 męczenników II wojny światowej.

W kościele znajduje się tablica poświęcona błogosławionemu, a w 2007 roku odsłonięto witraż przedstawiający patrona miasta i gminy Brusy. Jeśli interesuje Cię ta część lokalnej historii, warto odwiedzić również Czyczkowy, gdzie urodził się ks. Jankowski i gdzie znajduje się poświęcona mu kapliczka.

Pomnik Jana Pawła II i otoczenie świątyni

W 2008 roku na terenie przykościelnym ustawiono pomnik Jana Pawła II, ufundowany przez parafian. Sam kościół wraz z cmentarzem przykościelnym został wpisany w 2001 roku do rejestru zabytków nieruchomych województwa pomorskiego pod numerem A-1725.

W latach 2017–2019 prowadzono szeroko zakrojone prace konserwatorskie. Wzmocniono między innymi konstrukcję wież i więźby dachowej, zabezpieczono witraże oraz odrestaurowano elementy ogrodzenia i wnętrza.

Czy kościół można zwiedzać?

Kościół jest czynną świątynią parafialną przy ul. Kościelnej 3 w Brusach. Najlepiej oglądać go poza godzinami nabożeństw i pamiętać, że nie jest typowym obiektem muzealnym. Aktualny porządek mszy i informacje parafialne można sprawdzić przed wizytą na stronie parafii.

Nawet jeśli wnętrze jest w danym momencie niedostępne, warto obejść świątynię dookoła. Dopiero z boku dobrze widać, jak długa jest nawa oraz jak potężną konstrukcję wzniesiono tutaj pod koniec XIX wieku.

Co warto zobaczyć w okolicy?

Po zobaczeniu kościoła warto przeznaczyć więcej czasu na okolice Brus. W mieście i pobliskich Jagliach silnie obecna jest kultura kaszubska, a dalej zaczynają się rozległe lasy i jeziora południowych Kaszub.

Dobrym kierunkiem jest Zaborski Park Krajobrazowy, obejmujący część gminy Brusy. To rozległy obszar lasów, jezior, torfowisk oraz dolin rzecznych, dobrze nadający się na piesze, rowerowe i kajakowe wycieczki.

Czy warto zobaczyć kościół Wszystkich Świętych w Brusach?

Kościół Wszystkich Świętych zdecydowanie warto zobaczyć podczas pobytu w Brusach. Jego największym atutem jest połączenie monumentalnej XIX-wiecznej architektury z dużo starszym wyposażeniem pochodzącym z wcześniejszych drewnianych świątyń.

Ceglany korpus, dwie charakterystyczne wieże, XVII-wieczny ołtarz, organy Sauera i pamiątki związane z bł. ks. Józefem Jankowskim sprawiają, że nie jest to jedynie duży kościół stojący w centrum miasta. To miejsce, w którym można prześledzić kilka stuleci historii Brus i tej części Kaszub.